Ìbọ́ǹbọ́ díónọ́sì kan?

Ọ̀nà mìíràn láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ohun alààyè ni a lè pè ní “ìbọ́lẹ̀ dinosaur.”
Wọ́n lo ọ̀rọ̀ náà láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè tí wọ́n ń ṣètò “bio-blitzes.” Nínú bio-blitz, àwọn olùyọ̀ǹda ara-ẹni máa ń kórajọ láti kó gbogbo àpẹẹrẹ ẹ̀dá alààyè tí ó ṣeé ṣe láti ibùgbé pàtó kan ní àkókò kan pàtó. Fún àpẹẹrẹ, bio-blitzers lè ṣètò ní ìparí ọ̀sẹ̀ láti kó àwọn àpẹẹrẹ gbogbo àwọn afẹ́fẹ́ àti àwọn ẹranko afàyàfà tí a lè rí ní àfonífojì òkè ńlá kan jọ.
Nínú dínó-blitz, èrò náà ni láti kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ti irú dínósì kan jọ láti orí àpò kan pàtó tàbí láti àkókò pàtó kan bí ó ti ṣeé ṣe tó. Nípa kíkó àpẹẹrẹ ńlá ti irú kan náà jọ, àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn lè wá àwọn ìyípadà ara ní gbogbo ìgbésí ayé àwọn ọmọ ẹgbẹ́ irú náà.

Àwọn àbájáde díno-blitz kan, tí a kéde ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn ọdún 2010, da ayé àwọn ọdẹ díno-dinósì rú. Wọ́n tún fa àríyànjiyàn kan tí ó ń jà lọ́wọ́lọ́wọ́ lónìí.
Fún ohun tó lé ní ọgọ́rùn-ún ọdún, àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè ti ya àwọn ẹ̀ka méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ lórí igi dinosaur ti ìyè: ọ̀kan fún Triceratops àti ọ̀kan fún Torosaurus. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyàtọ̀ wà láàárín àwọn méjèèjì, wọ́n ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjókòó. Àwọn méjèèjì jẹ́ ewéko. Àwọn méjèèjì gbé ayé nígbà Cretaceous. Àwọn méjèèjì hù àwọn egungun, bí àpáta, lẹ́yìn orí wọn.
Àwọn olùwádìí náà ń ṣe kàyéfì nípa ohun tí dínó-blitz lè fi hàn nípa irú àwọn ẹ̀dá bẹ́ẹ̀.

Láàárín ọdún mẹ́wàá, agbègbè Montana tí ó ní àwọn ohun ìgbàlódé tí a mọ̀ sí Hell Creek Formation ni a ti rí àwọn egungun Triceratops àti Torosaurus gbà.
Ìdá ogójì nínú ọgọ́rùn-ún àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé náà wá láti ọ̀dọ̀ Triceratops. Àwọn agbárí kan tóbi tó bọ́ọ̀lù Amẹ́ríkà. Àwọn mìíràn tóbi tó àwọn ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ kékeré. Gbogbo wọn sì kú ní oríṣiríṣi ìpele ìgbésí ayé.
Ní ti àwọn ohun tó kù sí Torosaurus, àwọn kókó méjì ló hàn gbangba: èkíní, àwọn ohun ìfọ́mọ́ Torosaurus ṣọ̀wọ́n, èkejì, a kò rí àwọn ohun ìfọ́mọ́ Torosaurus tí kò tíì dàgbà tàbí tí kò tíì dàgbà. Gbogbo àwọn ohun ìfọ́mọ́ Torosaurus jẹ́ agbárí àgbàlagbà ńlá. Kí ló dé tí èyí fi rí bẹ́ẹ̀? Bí àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀dá ayé ṣe ń ronú lórí ìbéèrè náà, tí wọ́n sì yọrí sí ohun kan lẹ́yìn òmíràn, wọ́n ní ìparí èrò kan tí a kò lè yẹ̀ sílẹ̀. Torosaurus kì í ṣe irú dinosaur ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Díónósà tí wọ́n ti ń pè ní Torosaurus tipẹ́tipẹ́ ni ìrísí Triceratops ìkẹyìn.

A rí ẹ̀rí náà nínú àwọn agbárí náà. Àkọ́kọ́, àwọn olùwádìí ṣàyẹ̀wò ara gbogbo àwọn agbárí náà. Wọ́n wọ̀n gígùn, fífẹ̀, àti nínípọn agbárí kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú ìṣọ́ra. Lẹ́yìn náà, wọ́n ṣe àyẹ̀wò àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ kékeré bíi ìṣẹ̀dá ojú ilẹ̀ àti àwọn ìyípadà kéékèèké nínú àwọn agbárí náà. Ìwádìí wọn fi hàn pé a ti “tún àwọn agbárí Torosaurus ṣe dáadáa”. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, agbárí Torosaurus àti àwọn egungun agbárí ti ṣe àwọn ìyípadà ńláǹlà lórí ìgbésí ayé àwọn ẹranko náà. Àti pé ẹ̀rí àtúnṣe náà tóbi ju ẹ̀rí tó wà nínú agbárí Triceratops tó tóbi jùlọ lọ, èyí tí díẹ̀ nínú wọn fi àmì ìyípadà hàn.
Nínú àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀, àwọn àwárí ti dino-blitz fihàn gbangba pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn dinosaur tí a dá mọ̀ gẹ́gẹ́ bí irú ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan lè jẹ́ irú ẹ̀dá kan ṣoṣo ní tòótọ́.
Tí àwọn ìwádìí míràn bá ti ìparí Torosaurus-bí-àgbà-Triceratops lẹ́yìn, yóò túmọ̀ sí wípé àwọn dinosaur ti Cretaceous ti Òpin kò yàtọ̀ síra bí ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè ṣe gbàgbọ́. Àwọn onírúurú dinosaur díẹ̀ ni yóò túmọ̀ sí wípé wọn kò lè fara mọ́ àwọn àyípadà nínú àyíká àti/tàbí pé wọ́n ti ń dínkù. Ọ̀nà kan ṣá, àwọn dinosaur Cretaceous ti Òpin ìbá ti parẹ́ lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ àjálù òjijì kan tí ó yí àwọn ètò ojú ọjọ́ àti àyíká ayé padà ju àwọn ẹgbẹ́ onírúurú lọ.

——— Láti ọwọ́ Dan Risch