“Patyşa burnu?”. Bu ýaňy-ýakynda tapylan, ylmy ady Rhinorex condrupus bolan hadrosawra berlen at. Ol takmynan 75 million ýyl mundan ozal giçki bor döwrüniň ösümliklerini gözden geçirdi.
Beýleki hadrozawrlardan tapawutlylykda, Rhinorexiň kellesinde süňk ýa-da etli gerbi ýokdy. Onuň ýerine, onuň uly burny bardy. Şeýle hem, ol beýleki hadrozawrlar ýaly gaýaly ýerde däl-de, Brigham Ýang uniwersitetinde arka otagdaky tekjede tapyldy.
Onýyllyklaryň dowamynda dinozawr galyndylaryny awlaýanlar öz işlerini kürek we käte dinamit bilen ýerine ýetirdiler. Olar her tomusda süňkleri gözläp, tonnalap daşlary kesip we ýaryp taşladylar. Uniwersitet laboratoriýalary we tebigy taryh muzeýleri dinozawrlaryň bölekleýin ýa-da doly skeletleri bilen dolduryldy. Emma, galyndylaryň uly bölegi gutularda we gips gaplarda saklanýar. Olara öz hekaýalaryny gürrüň bermäge mümkinçilik berilmedi.
Bu ýagdaý indi üýtgedi. Käbir paleontologlar dinozawr ylmynyň ikinji bir täzeden döreýiş döwrüni başdan geçirýändigini häsiýetlendirýärler. Olaryň diýjek bolýany, dinozawrlaryň durmuşy we döwri barada has çuňňur düşünje almak üçin täze çemeleşmeleriň görülýändigidir.
Şol täze çemeleşmeleriň biri, Rhinorex-de bolşy ýaly, eýýäm tapylan zatlara seretmekdir.
1990-njy ýyllarda Rinoreksiň galyndylary Brigham Ýang uniwersitetinde saklandy. Şol wagt paleontologlar hadrosawrlaryň göwde süňklerinde tapylan deri yzlaryna ünsi jemläp, gaýalarda galan kelle süňkleri üçin az wagt goýdular. Soňra iki doktorlykdan soňky ylmy işgär dinozawryň kelle süňküni gözden geçirmek kararyna geldi. Iki ýyl soň Rinoreks tapyldy. Paleontologlar öz işlerine täze yşyklar saçýardylar.
Rhinoreks aslynda Ýuta ştatynyň Neslen ýeri diýlip atlandyrylýan ýerinden gazylyp alnypdyr. Geologlar Neslen ýerindäki uzak wagt mundan öňki gurşawyň aýdyň keşbine eýe bolupdyrlar. Ol gadymy deňziň kenaryna golaý süýji we duzly suwlaryň garyşýan derýanyň kenaryndaky batgalyk peslik bolan deňiz kenaryndaky ýaşaýyş ýeri bolupdyr. Emma içerki ýerlerde, 200 mil uzaklykda, ýeriň relefi düýbünden başgaça bolupdyr. Beýleki hadrozawrlar, gyrymsy görnüşli hadrozawrlar içerki ýerlerde gazylyp alnypdyr. Öňki paleontologlar Nesleniň doly skeletini barlamaandyklary üçin, onuň hem gyrymsy hadrozawr bolandygyny çaklapdyrlar. Şol çaklamanyň netijesinde, ähli gyrymsy hadrozawrlaryň içerki we deňiz kenaryndaky baýlyklardan deň derejede peýdalanyp biljekdigi barada netije çykaryldy. Palenologlar ony gaýtadan barlaýança, onuň hakykatdanam Rhinoreksdigini anyklamadylar.
Tapmaçanyň bir böleginiň ýerine düşmegi ýaly, Rhinorexiň giçki Bor döwrüniň täze görnüşi bolandygyny anyklamak. "Patyşa burnunyň" tapylmagy hadrosawrlaryň dürli görnüşleriniň dürli ekologik nişalary doldurmak üçin uýgunlaşandygyny we ösendigini görkezdi.
Tozanly saklaýyş gutularyndaky galyndylary has ýakyndan gözlemek arkaly paleontologlar dinozawrlaryň ýaşaýyş agajynyň täze şahalaryny tapýarlar.
——— Dan Rişden
Ýerleşdirilen wagty: 2023-nji ýylyň 1-nji fewraly