O tainasoa o se tasi o meaola e sili ona mataʻina i le talafaasolopito o le evolusione o meaola i le Lalolagi. Ua tatou masani uma i tainasoa. E faapeʻī foliga o tainasoa, o a mea na 'ai e tainasoa, na faʻapefea ona tuli manu tainasoa, o le a le ituaiga o siosiomaga na nonofo ai tainasoa, ma le mafuaʻaga na faʻaumatia ai tainasoa… E oʻo lava i tagata masani e mafai ona faʻamatalaina fesili faʻapena e uiga i tainasoa i se auala manino ma talafeagai. Ua tele mea ua tatou iloa e uiga i tainasoa, ae e iai se fesili e ono le malamalama i ai le toʻatele o tagata pe mafaufau foʻi i ai: O le ā le umi na soifua ai tainasoa?

Sa talitonu muamua tagata suʻesuʻe i meaola anamua o le mafuaʻaga na tupu tele ai tainasoa ona sa latou ola mo le averesi o le 100 i le 300 tausaga. E le gata i lea, e pei o korokotaila, o tainasoa o manu e le faatapulaaina lo latou tuputupu aʻe, e tuputupu malie ma faifai pea i o latou olaga atoa. Ae o lea ua tatou iloa e le o le tulaga lea. O le tele o tainasoa e vave tele ona ola ma feoti i le laitiiti.
· E faʻapefea ona faʻamasino le umi e ola ai tainasoa?
I se tulaga lautele, sa umi atu le ola o tainasoa tetele. O le umi o le soifuaga o tainasoa sa fuafuaina e ala i le suʻesuʻeina o mea tuai. O le tipiina o ponaivi ua liu mea tuai o tainasoa ma le faitauina o laina o le tuputupu aʻe, e mafai ai e saienitisi ona faʻamasino le matua o le tainasoa ona vavalo lea o le umi o le soifuaga o le tainasoa. Ua tatou iloa uma e mafai ona fuafuaina le matua o se laau e ala i le tilotilo i ona mama tuputupu aʻe. E pei o laau, o ponaivi o tainasoa e fausia ai foi "mama tuputupu aʻe" i tausaga taʻitasi. I tausaga taʻitasi e tupu aʻe ai se laau, o le a tupu lona ogalaau i se liʻo, lea e taʻua o le mama faaletausaga. E faapena foi i ponaivi o tainasoa. E mafai e saienitisi ona fuafua le matua o tainasoa e ala i le suʻesuʻeina o "mama faaletausaga" o mea tuai o ponaivi o tainasoa.

E ala i lenei metotia, ua fuafua e le au suʻesuʻe i meaola anamua e na o le 10 tausaga le umi e ola ai le tainasoa laʻitiiti o le Velociraptor; e tusa ma le 20 tausaga le umi o le soifua o Triceratops; ma o le aliʻi o tainasoa, o Tyrannosaurus rex, na alu ai le 20 tausaga e oʻo ai i le matua ma e masani ona oti i le va o le 27 ma le 33 tausaga. O le umi e ola ai le Carcharodontosaurus e va i le 39 ma le 53 tausaga; o tainasoa tetele e ʻai laulaau ma uumi le ua, e pei o le Brontosaurus ma le Diplodocus, e alu ai le 30 i le 40 tausaga e oʻo ai i le matua, o lea e mafai ai ona latou ola i le tusa ma le 70 i le 100 tausaga le matutua.
E foliga mai e matuā ese lava le umi o le soifuaga o tainasoa mai o tatou mafaufauga. E faʻapefea ona i ai ni olaga masani faapenei o tainasoa uiga ese? Atonu e fesili nisi o uo, o a mea e aʻafia ai le umi o le soifuaga o tainasoa? O le ā na mafua ai ona na o ni nai sefulu tausaga o ola tainasoa?

Aiseā na lē ola umi ai tainasoa?
O le mea muamua e aʻafia ai le umi e ola ai tainasoa o le metabolism. I se tulaga lautele, o endotherms e maualuga atu metabolisms e ola puʻupuʻu nai lo ectotherms e maualalo metabolisms. I le vaʻaia o lenei mea, e ono fai mai uo o tainasoa o reptiles, ma o reptiles e tatau ona avea ma manu malulu toto ma umi atu o latou olaga. O le mea moni, ua maua e saienitisi o le tele o tainasoa o manu mafanafana toto, o lea o le maualuga o le metabolism na faʻaitiitia ai le umi e ola ai tainasoa.
Lua, o le siosiomaga sa i ai foʻi se aafiaga mataʻutia i le umi o le soifuaga o tainasoa. I le vaitaimi na soifua ai tainasoa, e ui lava sa talafeagai le siosiomaga mo tainasoa e ola ai, ae sa faigata lava pe a faatusatusa i le lalolagi i aso nei: o le aofaʻi o le okesene i le ea, o le aofaʻi o le sulfur oxide i le ea ma le vai, ma le aofaʻi o le radiation mai le atulaulau sa ese uma mai aso nei. O se siosiomaga faigata faapena, faatasi ai ma le tuli manu ma le tauvaga i le va o tainasoa, na mafua ai ona maliliu le tele o tainasoa i se taimi puupuu.

I le aotelega, e lē umi le umi o le soifua o tainasoa e pei ona mafaufau i ai tagata uma. Na faapefea ona avea tainasoa ma pule o le Mesozoic Era, ma pulea ai le lalolagi mo le tusa ma le 140 miliona tausaga ona o se olaga masani faapena? E manaʻomia ai nisi suʻesuʻega mai tagata suʻesuʻe i meaola anamua.
Upega Tafa'ilagi Aloaia a Kawah Dinosaur:www.kawahdinosaur.com
Taimi na lafoina ai: 23-Nov-2023